Nijega, vrijdag 27 maart 2026
Opening en welkom
Welkom door Douwe Hiemstra
Opening door Ds Warner Veltman
Psalm 24 – Psalm van de intocht
Boodschap: Geloven wij nog dat de aarde is van de Heer? En alles wat daar leeft?
Of geloven de mensen steeds meer dat het van hen is? Zijn er nog goede rentmeesters of vooral rovers? Wanneer hebben wij reine handen en een zuiver hart als we omgaan met deze aarde?
Daarover zal Jan van der Stoep vandaag met ons nadenken.
De leden van de werkgroep wordt voorgesteld: Ds Warner Veltman, Sofia Luimstra-Scheepsma, Pieter Knijff, Pieter de Jong en Douwe Hiemstra.
Lisa Hiemstra maakt verslag.
Lezing Jan van der Stoep
Sinds 1 maart 2020 is Jan van der Stoep benoemd als bijzonder hoogleraar Christelijke Filosofie aan de Wageningen Universiteit en sinds 1 september 2021 is hij ook bijzonder hoogleraar Christelijke Filosofie aan de Theologische Universiteit Kampen. Hij houdt zich met name bezig met de ethiek van voedsel en landbouw.
Van der Stoep mag Theologen en Agrariërs in wording leren over filosofie. Twee groepen waarover we het ook vandaag zullen hebben.
We hebben het vandaag over wat goede landbouw is, aan de hand van drie stappen.
- Mens en aarde; rentmeesterschap
- Op zoek naar een goede landbouw
- Boeren, burgers en kerken
Mens en aarde; rentmeesterschap
De eerste verwijzing naar rentmeesterschap is terug te vinden in Genesis; mens en akker (Adam en Adama) horen bij elkaar. De aarde die je bewerkt, die jou voedt. Zonder aarde kun je niet leven – directe interactie.
Eerder al in Genesis wordt gesproken over het regeren over de aarde. De boodschap is niet dat de mens kroon van de schepping is. De schepping loopt uit op de sabbat; de mens heeft een functie en taak op de aarde. Bouwen en bewaren, bewaken tegen het kwaad.
Als het gaat over rentmeesterschap wordt hier vaak naar teruggegrepen.
Ook in het Griekse denken heeft rentmeesterschap een belangrijke plaats. Oikonomos – beheerder van het huis – kan worden vertaald als rentmeester. Herenfunctie.
Oikonomos verwijst in het nieuwe testament naar een slaaf of knecht (dus niet de heer) in huishouden van God. Oikos betekent huis, dat zie je ook terug in de woorden Economie en Ecologie.
Paus Franciscus van Assisi (1181-1226) spreekt over broeders en zusters als het over de andere schepselen gaat. Hij breidt het idee van het ‘huis’ uit naar de schepping.
Johannes Calvijn (1509-1564): genieten van de vruchten van het land en de aarde in dezelfde staat of in een betere staat doorgeven aan toekomstige generaties; geen verwaarlozing of verspilling. Je boert letterlijk op de grond van je voorgeslacht. Als rentmeester van God hebben we dat op een goede manier door te geven. Een van de eerste definities van duurzame ontwikkeling.
Sir Matthew Hale (1609-1676): Heeft alle elementen tot nu toe meegenomen. God is eigenaar van de wereld en bestuurt de wereld. Aan mensen is het beheer over planten en dieren toevertrouwd. Ze mogen van de vruchten van de aarde genieten. Ze moeten daarbij matigheid en rechtvaardigheid betrachten en goed omgaan met de gaven die ze ontvangen hebben.
Hij spreekt niet als mens tegen natuur, maar als onderdeel van de natuur. We moeten de schepselen geven wat ze nodig hebben. Goed omgaan met de gaven die we van God hebben gekregen (je lichaam, je geweten, dieren, planten, kosmos).
Eens zal God oordelen, the great audit. De wereld als een tempel.
John Locke (1632-1704): vader van het liberalisme. Hij denkt niet als Hale in plichten, maar in termen van rechten. Als ik de akker bewerk, dan is het mijn bezit geworden omdat mijn arbeid er mee is verbonden. Hij laat privaat bezit toe, maar wel binnen grenzen (ten diepste is het nog van God).
Democratisering van eigendom. Hiermee verdwijnt God als eigenaar van de aarde uit het beeld.
De nachtwakersstaat, politie nodig om privébezit te borgen. Dat is de taak van de staat.
Bij Locke verdwijnt het idee van de tempel. Westerse kolonisten bewerken het lege land van de Amerikanen. Het lege land moet gecultiveerd worden, dat is een omslag in het denken.
Oude rentmeesterschap, stewardship (plek, plaats – ward = gastheer à bewaarder van de plek).
Samenvatting: zorgzaam beheer, goed omgaan met andere huisgenoten, afhankelijk van wat God geeft, een afgebakende plek, roeping en verantwoordelijkheid, de eer van God.
Dit beeld betekent niet dat de mens boven de natuur staat – Niet antropocentrisch. Ook niet ecgocentrisch -de natuur centraal. Mensen nemen te midden van andere schepselen een bijzondere plek in – Theocentrisch.
Actueel thema: rechten van dieren, rechten van natuur. Het gaat om mensen die recht moeten doen aan andere elementen van de natuur. Daar zit die bijzondere roeping van mensen in. Past goed bij het idee van stewardship. Vegetarisch eten doe je omdat je mens bent. Je bewijst dat je je kunt inhouden door te werken aan eigen verlangens en behoeften.
Op zoek naar een goede landbouw
Boeren hebben een bijzondere opdracht om voedsel te produceren. Dat is een heel belangrijke taak, maatschappelijke opdracht. We hebben anderen nodig omdat we ons niet op alle gebieden kunnen specialiseren. Boeren nemen deze taak van ons over. Zonder landbouw zou de mensheid in deze omvang niet kunnen bestaan.
Deze taak moeten we waarderen. Tegelijkertijd leven we in een polariserende wereld. In de supermarkt wordt de wereld van de productie gescheiden van de wereld van consumptie. Dan gaan overwegingen als ‘lekker en betaalbaar’ een rol spelen.
Landbouw heeft ingezet op maximalisering, nooit meer honger. Schaalvergroting. Van boerenlandbouw naar ondernemerslandbouw. Dat gaat niet uit van doorgeven, maar van investeren. Een landbouwer is een ondernemer, daar gebeurt wat ook – in termen van rentmeesterschap.
Ook kunstmatige intelligente neemt een behoorlijke vlucht in de landbouw. Kun je straks misschien de boer ‘eruit knippen’? De relatie tussen mens en omgeving wordt doorbroken.
Vier wegen voor goede landbouw
- Ecomodernisme: inzetten op groene technologie en intensivering zodat meer ruimte ontstaat voor de natuur (George Monbiot).
- Agroecologie: land sharing, aansluiten bij biologische processen, natuurinclusief, regeneratief, lokaal en kleinschalig (Chris Smaje).
- Gemeenschapslandbouw: samenwerking tussen boeren en burgers, multifunctionele landbouw, landschapsbeheer, herenboeren, korte ketens (supermarkt omzeilen).
- Voedselsoevereiniteit: standslandbouw, voedselbanken, verticale landbouw, reageren op geopolitieke spanningen. Hoe kunnen wij weer eigenaar worden van ons eigen voedsel?
Van der Stoep denkt dat we alle vier nodig hebben, afhankelijk van de plek waar je bent. Vaak is het een mix van deze wegen.
Boeren, burgers en kerken
Wij hebben een belangrijke taak overgedragen aan boeren en die zijn ons daarmee van dienst. Daarom hebben wij als burger over rentmeesterschap na te denken; hoe dragen wij bij aan goede landbouw?
- Dat begint bij het maken van verantwoorde keuzes voor vlees/plantaardig voedsel. Leef met het seizoen. Koop echt voedsel tegen een redelijke prijs.
- Verbind je met de omgeving: koop lokale producten, doe mee met boereninitiatieven, draag bij aan landschapsherstel, begin in je eigen achtertuin. Dat helpt om de connectie met de aarde en andere schepsels te maken. Bijdragen aan biodiversiteit.
- Belangrijker dan het effect dat je bereikt is de houding van waaruit je leeft. Praktiseer ‘oikophilia’ (Roger Scruton) – dat betekent liefde voor de plek.
- Creeer aan de tafel een cultuur van dankbaarheid: overvloed, gastvrijheid, gebed en dankzegging. Het is een kostbaar goed dat niet altijd meer genoeg aandacht krijgt.
Gastvrijheid betekent genieten van overvloed en uitdelen aan anderen.
Rentmeesterschap geldt ook voor kerken. De kerk gaat niet alleen over de zielen, maar ook over de aarde.
- Grondbezit schept verplichtingen. Verpacht kerkelijke gronden op een verantwoorde manier. Wat kunnen wij doen om gastheer te zijn op onze plek en te zorgen voor Gods wereld?
- Zorg voor een groene liturgie: bid- en dankdagen, inbrengen van het agrarische perspectief. Eigenlijk is de Bijbel een agrarisch boek, dat moet ook in de gemeente ingebracht worden. Daar heb je ook boeren voor nodig.
- Zoek aansluiting bij lokale initiatieven: natuurbeheer, voedselbanken, (zorg)boerderijen en stadstuinen.
- Stimuleer ecologisch bewustzijn: bewust consumentisme, rechtvaardige voedselketens.
- Begin dichtbij: de eigen kerktuin, het gebouw. Verbind eredienst en de lofprijzing van de schepping, tuin en tempel met elkaar. Het beslaat bijna 1/3 van de Bijbel, maar we hebben het er niet vaak over. Daarin zit een enorme rijkdom. De Heer is de huishouder en jij mag daarin je aandeel leveren en genieten van Gods schepping!
Vragen en discussie
- Stel je erft land, maar je bewerkt het niet. Is het dan niet jouw eigendom? En zou je het moeten teruggeven?
Locke was eerste liberale denker. Van der Stoep heeft vragen bij het idee of het van jou is als je het bewerkt. Kun je bijvoorbeeld eigenaar zijn van zaden? Als je er arbeid inlegt mag je er eer van hebben. Maar zaden zijn vaak gemeenschapsbezitten. Als een bedrijf dit overneemt gebeurt er iets significants, het is van de gemeenschap. Zaden zijn bronnen van leven, hoe kun je die bezitten?
Van der Stoep is terughoudend over eigenaarschap. In bruikleen, genieten van de vruchten, maar besef je dat je een verantwoordelijkheid hebt en dat het een bezit van God is. - Iemand uit de zaal heeft moeite met de scheiding tussen burgers en boeren.
Niet alle burgers zijn boer, maar alle boeren zijn wel burger.
Ze worden veel tegenover elkaar uitgespeeld, maar van der Stoep doet een poging ze weer aan elkaar te verbinden. - Ondernemersdenken en landbouwkundig denken. Burger moet ook ecologisch verantwoord denken, maar dat kan niet zonder economisch verantwoord denken. Als je die uit elkaar trekt blijft de boer geen boer.
Huishouding is economisch en ecologisch. Als mens zijn we beheerder van ons vermogen, het landschap en de aarde. We moeten economie en ecologie zo dicht mogelijk bij elkaar brengen. Aristoteles zegt dat economie over beheer van het huishouden gaat, dat betekent dat je soms ook aan bezitsverwerving moet doen. Maar het produceren moet niet een doel op zich worden. Het gaat om de bestendiging van het huishouden, anders gaat het zijn doel voorbij. Accumulatie van kapitaal of bezit, daar gaat het tegenwoordig vaak mis. - Opmerking uit de zaal: de grond in de Wouden is anders dan die op de Klei. Je bent bezig met je grond om dit door te geven aan je kinderen.
In sommige gebieden moet grond moet bestemd worden als natuur en kunnen boeren dit vervolgens huren van bijvoorbeeld het Fryske Gea.
Maar geen boer wil dit nog gebruiken. Dit kunnen we als boeren niet begrijpen en zien het als verspilling.
Door ‘Brussel’ en de politiek wordt de grond armer. Slaan we niet een beetje door?
Verhaal van vd Stoep is een herwaardering van het boerenperspectief. Een factor die niet is genoemd is inderdaad de politiek (maar ook de bank). Zij hebben boeren in een bepaalde richting gestuurd en klem gezet. Dus nu verwachten dat boeren de omslag maken lijkt verre van terecht. Hier zit vd Stoep zijn aarzeling, hij is meer van de oude stempel natuurbeheer. Waar een sterke scheiding ontstaat tussen natuur en menselijke activiteit, daar mist wat. Juist dat tussengebied is essentieel voor ons mensen. Echter, de politiek stuurt op abstracties en laat tegenstrijdigheden zien. - Stikstof wordt een gigantisch probleem. Idee: jubeljaar voor bodem/wormen, ofwel een levende bodem. Daar is nu gebrek aan.
Van der Stoep refereert naar Adam en Adama – verbinding tussen darmflora en flora van de akker. In de geschiedenis is veel onderzoek gedaan naar bodemleven. Na de tweede wereldoorlog wordt hierin niet meer geïnfesteerd. Bodemvruchtbaarheid hebben we lang niet interessant gevonden. Tegenstrijdigheid: Kunstmest strooien vs koeien naar de slager brengen. - We zien veel grote bedrijven met robots, die veel maaien wat de biodiversiteit terugdringt. Worden mensen uit Wageningen ingehuurd door regering? Wat voor rol speelt Universiteit Wageningen in beslissingen van de politiek?
Het is Wageningen University en research. In de research-tak wordt veel onderzoek gedaan met privaat geld. Dat is een van de grote aanjagers geweest van de landbouw waarin we nu zitten. Toch is Wageningen niet een pot nat. Er zijn ook veel mooie initiatieven. Is het zo dat wie betaalt bepaalt?
Voor een deel staat Wageningen/de regering positief tegenover verhaal van vd Stoep, vooral vanuit filosofisch perspectief. Maar er is ook een groep die zegt dat het een geitenwollensokkenverhaal is. - Wageningen heeft veel verschillende richtingen. Van der Stoep pleit voor doelsturen; met kleine stapjes, meer samenwerken (kerken en landbouw). We moeten een paar jaar door de zure appel heen bijten en dan wordt het mestprobleem wel opgelost en is er weer toekomst voor de gezonde boer!
Bij klimaatproblemen moeten we niet bij abstracte modellen beginnen maar dichtbij, vanuit biodiversiteit met aandacht voor regionale verschillen. Verschil begint lokaal bij eigenaarschap van boeren en burgers. - Er was altijd een sterke verbondenheid tussen agrariër en natuur. Na WOII is daar een sterke knip gezet, die we nu proberen te herstellen met subsidies. Hoe duurzaam is dat? Als de overheid de kraan dichtdraait gaan we dan terug naar af? Wat zou de echte oplossing zijn? Mist hier niet de boer als zorgdrager voor zijn omgeving en landschap?
Dé oplossing is er niet, maar het probleem wordt erkend. De overheid is te vaak niet betrouwbaar als het gaat om consistentie in beleid. Het tweede en derde perspectief – zoals hierboven beschreven bij wegen voor goede landbouw – erkent de rol van boer als verbinder van mens en aarde/landschap.
Bezwaar tegen Monbiot zijn visie; hier verdwijnt de boer uit de keten. In 2e, 3e en 4e weg zitten beloftes die sturend zouden moeten zijn. Ook in stedelijke omgevingen zou meer aan landbouw gedaan kunnen worden dan gedacht.
Boeren hebben ook de opdracht om de aarde te voeden, maar dit komt aardig in het gedrang. De wil om duurzaam te boeren is er wel, maar vaak zitten ze klem. - Veel boeren willen aan agrarisch natuurbeheer doen. Boeren is geen korte termijn beroep. Dat vraagt iets van het beleid. Boeren denken in generaties, politiek in een aantal jaar. Dat is helaas een verliesmodel.
- Er wordt een pleidooi gegeven voor de economie van het genoeg. Dit is nodig om te denken in economische groei. Maken we genoeg, produceren we genoeg? Zijn we bereid om te verminderen? Besef van dankbaarheid, matigheid. Vd Stoep staat positief tegenover een economie van genoeg. Echter moeten we niet onze ontwikkelpotentie verliezen, ofwel niet stilstaan.
- Macro-economische vraag; als we kijken naar het handelsakkoord van Latijns Amerika, ondermijnen we hiermee dan niet alles wat we hier zeggen? Wordt niet alles straks overspoeld?
Van der Stoep deelt deze zorg. We zijn toe aan een meer protectionistische beleid. Als burger kunnen we trouw blijven aan onze plek, denk aan het voorbeeld van eigen achtertuin. Daar red je de wereld niet mee, maar we kunnen het daarmee wel op dat punt beter achterlaten. Rentmeesterschap is altijd verbonden met plek en plaats. - Zouden we niet meer moeten sturen op gezondheid in plaats van geld en productie? Gezondheid van de bodem, de mens en leefmilieu? Daar ligt een belangrijke kracht voor verandering. Eet voedsel dat door je grootmoeder ook zou worden erkend als voedsel. Gezondheid is een belangrijk begrip!
- Veel heeft te maken met ons koopgedrag. In hoeverre moeten we elkaar aanspreken op ons gedrag om dingen te kunnen veranderen?
Het heeft een grote invloed, maar werkt controproductief. Het werkt beter om inspirerende voorbeelden te geven. Vaak is geld doorslaggevend, maar dit zou volgens Van der Stoep niet moeten. Zijn wij zelf aan zet? - Suggestie spreker volgend jaar: Rabobank voorzitter Alex Datema, over True Pricing.
- De macht van de consument moet niet worden onderschat. Voorbeeld: In Denemarken is er een run op biologische melk en daardoor heeft Duitsland te weinig. De consument is de sleutel. Conclusie wederom; wij zijn aan zet!
Oproep RuG: Wie heeft belangstelling om in gesprek te gaan met een student die geïnteresseerd is in rentmeesterschap en afstudeert in de richting van land en religie? Deze student wil een inventarisatie doen van verschillende meningen in Friesland.
Naam en mailadres kunnen worden achtergelaten zodat hij contact kan opnemen voor een interview.
Werkgroep Kerken en Landbouw Fryslân is verbonden aan:
